Kynhugtök

Hvernig þessum hugtakalista er skipt

Hugtökunum er skipt í fjóra flokka. Fyrsti flokkurinn inniheldur heiti fyrir fólk sem lýsir sér ekki, eða ekki eingöngu, sem karli eða konu, eins og demiboy, genderflux og neutrois. Annar flokkurinn eru skammstafanir sem tákna stefnu kynleiðréttingar eða kyn við fæðingu: AFAB, AMAB, FTM og MTF. Þriðji flokkurinn eru hugtök úr tilteknum menningarheimum og sá fjórði víð orð eins og kynjafjölbreytt og kynhlutlaust. Þekktustu heitin á kynvitundum, þar á meðal trans, kynsegin og sís, hafa sitt eigið yfirlit undir kynvitundir.

Hvaðan orðin koma

Hugtökin á þessum lista eiga sér mjög ólíkar rætur. Hluti þeirra kemur úr læknisfræði. Handbók geðgreininga, DSM-5, setti árið 2013 greininguna kynama (gender dysphoria) í stað „kynáttunarvanda“, og alþjóðlega sjúkdómaflokkunin ICD-11 talar síðan 2022 um „kynmisræmi“ (gender incongruence), sem fellur ekki lengur undir geðraskanir. Annar hluti kemur úr fræðaheiminum og aktívisma: orðið cisgender (á íslensku sís) er frá tíunda áratugnum og varð útbreiddara á öðrum áratug þessarar aldar. Þriðji hlutinn varð til á netinu. Heiti eins og xenogender og genderfae voru fundin upp á samfélagsmiðlum og spjallborðum og hafa aldrei verið afmörkuð klínískt eða vísindalega.

Þessi munur á uppruna skiptir máli. Greining er fest í handbók og hefur skilyrði; sjálfvalið heiti merkir það sem notandinn á við með því, og tveir einstaklingar með sama heiti geta skilið það á ólíkan hátt.

Hugtök úr öðrum menningarheimum

Nokkur orð á þessum lista lýsa félagslegum hlutverkum sem hafa lengi verið til í tilteknu samfélagi. Hijra mynda sérstakt samfélag á Indlandi, í Pakistan og Bangladess; Indland viðurkenndi árið 2014 þriðja lagalega flokkinn. Fa'afafine tilheyra Samóa, muxe menningu Zapotec-fólksins í suðurhluta Mexíkó og kathoey Taílandi. Slík hlutverk eru stundum nefnd í vestrænni umræðu sem sönnun þess að kynin séu fleiri en tvö. Hins vegar er um að ræða félagslega stöðu með eigin reglum, væntingum og oft líka takmörkunum, sem fellur ekki saman við vestræn hugtök eins og trans eða kynsegin.

Skammstafanir fyrir kyn við fæðingu

AFAB og AMAB standa fyrir „assigned female at birth“ og „assigned male at birth“. Orðasambandið kemur úr þjónustu við börn með intersex-ástand, þar sem kyn er stundum ekki strax ljóst við fæðingu. Í núverandi málnotkun er því beitt á alla. Gagnrýnendur telja „úthlutað“ villandi, því kyn barns er við fæðingu nær alltaf greint og skráð, ekki valið. Eldri skammstafanirnar FTM (female to male) og MTF (male to female) lýsa stefnu kynleiðréttingar.

Hvers vegna orðaval skiptir máli

Orð stýra samtalinu. Sá sem segir „kyn úthlutað við fæðingu“ velur annan upphafspunkt en sá sem segir „kyn við fæðingu“ eða „líffræðilegt kyn“. Sá sem talar um „kynstaðfestandi þjónustu“ lætur í ljós dóm um þá þjónustu sem vantar í „læknisfræðilega kynleiðréttingu“. Sá sem þekkir uppruna og hleðslu hugtaks á auðveldara með að fylgjast með því sem raunverulega er fullyrt í grein, stefnuskjali eða samtali. Inngangur að undirliggjandi hugmyndum er í grunnupplýsingunum.