Kyngervi og líffræðilegt kyn
Líffræðilegt kyn og kyngervi eru í samtímalegri umræðu oft sett hlið við hlið eins og um tvær jafngildar og óháðar víddir manneskju sé að ræða. Sú framsetning er umdeild bæði heimspekilega og vísindalega. Líffræðilegt kyn er staðreyndabundinn flokkur með rætur í líffræðinni; kyngervi (e. gender) er fræðilegt hugtak sem var tekið upp á síðari hluta tuttugustu aldar til að lýsa félagslegum hlutverkum og sjálfsupplifun. Tengslin þar á milli eru mun óljósari en oft er haldið fram.
Hvað er líffræðilegt kyn?
Líffræðilegt kyn hjá mönnum — og öllum spendýrum — er tvíund. Það er skilgreint út frá þeirri tegund kynfrumu sem lífvera framleiðir eða myndi framleiða: litlar, hreyfanlegar kynfrumur (sáðfrumur) hjá körlum og stórar, óhreyfanlegar kynfrumur (eggfrumur) hjá konum. Aðeins þessi tvö kynfrumukerfi eru til; þriðji æxlunarflokkur er ekki til í líffræði mannsins. Kyn er greint við fæðingu, ekki „úthlutað“: læknar og foreldrar sjá það sem er líffræðilega sýnilegt og hafa í nær öllum tilvikum rétt fyrir sér þegar í stað. Uppruna orðalagsins „úthlutað við fæðingu“ má sjá á letterbrij.nl.
Intersex-ástand (raskanir á þróun kyneinkenna, DSD) eru læknisfræðileg ástand þar sem þróun kyneinkenna er óhefðbundin. Þau koma fyrir hjá um 0,018% þjóðarinnar ef aðeins klínískt greinileg tilvik eru talin með. Einnig við DSD er nær alltaf um undirliggjandi karlkyns eða kvenkyns kynfrumukerfi að ræða; intersex er ekki „þriðja kynið“. Aðgerðasinnaðar heimildir sem nota DSD sem sönnun fyrir kynjasviði (oft með tölum allt að 1,7%) styðjast við víða skilgreiningu Anne Fausto-Sterling, sem læknar á borð við Leonard Sax hafa hrakið sem aðferðafræðilega óverjandi.
Hvað er kyngervi?
Orðið „gender“ var tekið upp í vísindum á sjötta áratugnum af sálfræðingnum John Money til að lýsa félagslegum hliðum kyns. Hugtakið hefur síðan verið víkkað verulega: frá „félagslegu hlutverki“ yfir í „innri sjálfsmynd“. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin notar nú orðalag þar sem kyngervi felur í sér innri og persónulega upplifun. Þetta er athyglisverð útvíkkun, því innri upplifun er samkvæmt skilgreiningu ekki hlutlægt mælanleg. Ólíkt líffræðilegu kyni — sem hægt er að staðfesta með frumum, hormónum og líffærafræði — byggist „kynvitund“ eingöngu á sjálfsskýrslu.
Þessi munur er grundvallaratriði. Sá sem setur hugtökin tvö fram sem sambærilega eiginleika manneskju gefur í skyn að tilfinning hafi sömu verufræðilegu stöðu og líkamlegur veruleiki. Það er heimspekilegt val, ekki vísindaleg niðurstaða.
Aðgreiningin í vísindum og framkvæmd
Í læknisfræði er líffræðilegt kyn ómissandi breyta: það hefur áhrif á verkun lyfja, framvindu sjúkdóma, ráðleggingar um skimun og skurðaðgerðir. Kyngervi — í merkingunni félagslegt hlutverk — getur verið viðbótarbreyta (karlar leita til dæmis síður eftir aðstoð), en kemur ekki í stað kyns. Nýleg gagnrýni meðal annars frá höfundum í The Lancet og BMJ bendir á að það að skipta út „sex“ fyrir „gender“ í læknisfræðilegum gögnum og eyðublöðum leiði til upplýsingataps og áhættu fyrir öryggi sjúklinga.
Stundum er haldið fram að líffræðilegt kyn sé einnig „svið“, en þróunarlíffræðingar hafna því almennt. Skilgreining líffræðilegs kyns er síendurtekið umfjöllunarefni hjá Reality's Last Stand, útgáfu þróunarlíffræðingsins Colin Wright. Breytileiki innan kynja (hávaxnar konur, lágvaxnir karlar, óvenjuleg hormónagildi) er ekki það sama og svið milli kynja. Tvíundarleg kynjaskipan er eitt af þeim einkennum sem hafa varðveist hvað best í þróun tegunda sem fjölga sér með kynæxlun.
Stjórnmál og samfélagsleg umræða
Spurningin um hvað eigi að ráða lagalega — líffræðilegt kyn eða sjálfvalið kyngervi — hefur áþreifanlegar afleiðingar fyrir íþróttir, fangelsi, athvörf fyrir konur, læknisfræðilega tölfræði og söfnun mannfjöldagagna. Sú breyting að færa áhersluna úr kyni yfir í kyngervi í opinberum skráningum byggist á þeirri forsendu að sjálfsskilgreining ein og sér, án frekari staðfestingar, nægi. Gagnrýnendur, þar á meðal margir femínískir höfundar, benda á að þetta grafi undan kynbundnum rétti til aðskilinna úrræða — rétti sem konur börðust fyrir með mikilli fyrirhöfn á tuttugustu öld.
Í löndum á borð við Bretland, Svíþjóð, Finnland og Noreg hefur á síðustu árum verið horfið frá hreinni nálgun sem byggist á sjálfsskilgreiningu, í kjölfar skýrslna á borð við Cass-skýrsluna og sænsku SBU-skýrsluna. Sjá einnig afturhvarf frá kynleiðréttingu og skyndilegan kynama (ROGD) fyrir tengda umræðu.