Kynvitundir

Q: Hver er munurinn á trans og kynsegin?

Trans er víðtækt hugtak yfir fólk sem samsamar sig ekki kyni sínu við fæðingu, einnig þótt það fari ekki í læknismeðferð. Kynsegin er safnheiti fyrir fólk sem kallar sig ekki, eða ekki eingöngu, karl eða konu. Heitin skarast og mörkin eru ekki fastsett: þau lýsa því hvernig einhver upplifir og nefnir sjálfan sig.

Q: Hver er munurinn á flæðigerva, agender og bigender?

Þetta eru þrjú heiti undir safnheitinu kynsegin. Flæðigerva stendur fyrir upplifun sem er breytileg, agender fyrir skort á kynupplifun og bigender fyrir tvö kyn samtímis. Auk þess eru til pangender, fyrir fleiri en eitt samtímis, og demi-gender, fyrir samsömun að hluta. Heitin skarast og ekkert próf eða mæling er til sem greinir eitt frá öðru.

Q: Er kynvitund það sama og greining?

Nei. Heiti á kynvitund er ekki greining. Í heilbrigðisþjónustu er fjallað um kynama: viðvarandi vanlíðan vegna óánægju með eigið kyn. Ekki allir sem kalla sig trans eða kynsegin þjást af því, og ekki allir með kynama velja læknismeðferð. Hormón og aðgerðir eru yfirgripsmikil og að hluta óafturkræf inngrip.

Q: Hvaða kynvitundir eiga sér vísindalegan grunn?

Það er breytilegt eftir heitum. Sum hugtök eiga sér langa læknisfræðilega sögu, eins og trans og intersex, þar sem intersex er meðfætt líkamlegt afbrigði en ekki kynvitund. Önnur heiti eru nýleg, urðu til á netinu og hafa sem afmarkaður flokkur enga klíníska eða reynslubundna stoð. Öll heitin lýsa því hvernig einhver nefnir sjálfan sig; þau eru ekki líffræðilegir hópar.

Yfirlit yfir algengustu kynvitundirnar og hvað þær fela í sér.

Ertu að leita að öðru hugtaki? Undir kynhugtökum er að finna önnur hugtök: kynsegin heiti, hugtök um kynleiðréttingu og menningarleg og söguleg hugtök, með útskýringu á hverju.

Undir yfirskriftinni „kynvitund“ fellur ört vaxandi úrval sjálfslýsinga. Auk eldri hugtakanna trans og sís hafa nýlega bæst við ótal heiti — kynsegin, flæðigerva, agender, bigender, demi-gender, pangender og mörg önnur. Mikilvægur fyrirvari í upphafi: þessir flokkar eru heiti á kynvitund, ekki líffræðilegir hópar. Líffræðilegt kyn er stöðugt og tvískipt; intersex-ástand (sjaldgæf læknisfræðileg afbrigði) eru engin undantekning frá því.

Heitin á þessari síðu eru notuð í sjálfslýsingum, samfélögum á netinu og í orðfæri aktívisma. Sum eiga sér langa læknisfræðilega sögu (trans, intersex); önnur eru ný, urðu til á netinu og hafa enga klíníska eða reynslubundna stoð sem afmarkaður flokkur. Því fylgir hverju hugtaki ekki aðeins lýsing heldur einnig gagnrýnin umfjöllun um vísindalega stöðu þess, hagnýtar afleiðingar og þær umræður sem umlykja heitið.

Þessi hluti veitir útskýringu á hverri kynvitund með áherslu á uppruna, merkingu, hagnýtt samhengi og gagnrýn sjónarmið. Þegar læknisfræðilegar beiðnir spretta af vangaveltum um kynvitund gildir að hormónar og skurðaðgerðir eru yfirgripsmikil og að hluta óafturkræf inngrip. Síðan um afturhvarf (detransition) lýsir reynslu fólks sem sneri við á leið sinni og er ómissandi samhengi við hverja ákvörðun um læknisfræðilega kynleiðréttingu.

Frá transsexúal til trans

Orðið transsexúal kom í notkun á tuttugustu öld um fólk sem lét aðlaga líkama sinn að hinu kyninu með hormónum og aðgerðum. Frá tíunda áratugnum varð trans algengara sem víðara hugtak sem nær einnig yfir fólk sem fer ekki í læknismeðferð. Andstæða trans er sís: einhver þar sem kynvitund og kyn við fæðingu fara saman. Þetta hugtak er umdeilt. Talsmenn telja það hlutlausa andstæðu; andmælendur vilja ekki vera flokkaðir í hóp sem byggir á kenningu um kynvitund sem þeir deila ekki.

Utan tvískiptingarinnar

Kynsegin er safnheiti fyrir fólk sem kallar sig ekki, eða ekki eingöngu, karl eða konu. Þar undir falla sértækari heiti: flæðigerva fyrir upplifun sem er breytileg, agender fyrir skort á kynupplifun, bigender og pangender fyrir fleiri en eitt samtímis, og demi-gender fyrir samsömun að hluta. Genderqueer er eldra safnhugtak með pólitískari merkingu. Transmasculine og transfeminine vísa til stefnu án þess að viðkomandi kalli sig fullkomlega karl eða konu. Androgyn snýst um útlit og þarf ekki að segja neitt um kynvitund.

Þessi heiti skarast og mörkin á milli þeirra eru ekki fastsett. Þau lýsa því hvernig einhver upplifir og nefnir sjálfan sig. Ekkert próf eða mæling er til sem greinir eitt heiti frá öðru.

Tvö hugtök sem passa illa í hópinn

Intersex er oft nefnt í sömu andrá en er ekki kynvitund. Það er heiti á meðfæddum líkamlegum afbrigðum í kynþroska sem eru staðfest læknisfræðilega. Two-spirit var valið árið 1990 á fundi frumbyggjasamtaka í Norður-Ameríku sem sameiginlegt enskt hugtak yfir fjölbreytt hefðbundin hlutverk. Hugtakið er ætlað fólki úr þeim samfélögum en ekki sem almennt heiti.

Kynvitund og heilbrigðisþjónusta eru ólíkir hlutir

Heiti á kynvitund er ekki greining. Í heilbrigðisþjónustu er fjallað um kynama: viðvarandi vanlíðan vegna óánægju með eigið kyn. Ekki allir sem kalla sig trans eða kynsegin þjást af því, og ekki allir með kynama velja læknismeðferð.

Á síðustu fimmtán árum hefur hópurinn sem leitar til kynjamiðstöðva breyst mikið. Áður voru það einkum ung börn, aðallega drengir, og fullorðnir karlar; nú eru það í mörgum vestrænum löndum einkum unglingar, þar sem meirihlutinn eru stúlkur. Cass-skýrslan lýsir þessari breytingu fyrir England; orsakirnar hafa ekki verið skýrðar. Meira um þetta undir ungt fólk og vísindi og umræða.

Hvernig þessar síður eru byggðar upp

Hver kynvitund hefur sína eigin grein með uppruna orðsins, algengri merkingu, því hvernig það er notað í reynd og umræðunni í kringum það. Sjaldgæfari hugtök eru í hugtakalistanum. Sá sem vill fyrst fá skýran greinarmun á kyni, „gender“ og kynhneigð byrjar á grunnupplýsingunum.