Kynhlutlaust mál

„Kynhlutlaust mál“ nær yfir fjölbreytt úrval tillagna að breytingum á tungumálinu, allt frá því sem lítið er umdeilt til þess sem er mjög umdeilt. Almennt notkun orðsins „hjúkrunarfræðingur“ í stað „hjúkrunarkona“ er hægfara og eðlileg þróun málsins sem vekur varla andmæli. Að þröngva nýyrðum á borð við „hen“ sem eintölu persónufornafn, eða að fjarlægja orðið „kona“ úr læknisfræðilegum textum í þágu orðalagsins „einstaklingur með leg“, er allt annars eðlis — og er oft knúið áfram af hugmyndafræðilegum fremur en málfræðilegum sjónarmiðum.

Hvers vegna kynhlutlaust mál?

Samúðarverðustu rökin fyrir kynhlutlausu málfari eru þau að það stuðli að inngildingu: konur hafa í kynslóðir upplifað að þær séu skrifaðar út úr málinu með almennum karlkynsformum („læknirinn — hann“). Þar er margt til í. Þessi rök eiga uppruna sinn í femínisma og stefna að því að konur verði sýnilegri, ekki að hugtakið „kona“ hverfi sem flokkur.

Síðari rökin eru þau sem snúa að kynsegin inngildingu: fólk sem skilgreinir sig hvorki sem karl né konu eigi skilið eigin málform. Þessi rök eru í grundvallaratriðum annars eðlis. Þau gera ráð fyrir að „kynvitund“ sé málfræðilega mikilvægur flokkur og krefjast þess að allt málsamfélagið taki upp ný form til að koma til móts við lítinn minnihluta. Vísindalegur grundvöllur hugmyndarinnar um kynvitund, eins og lýst er á síðunni Kynvitund og kyntjáning, er umdeildur.

Raunrannsóknir á áhrifum kynhlutlauss málfars sýna misvísandi niðurstöður. Sumar rannsóknir benda til lítilsháttar áhrifa á hugmyndir fólks; aðrar endurtekningarannsóknir ná ekki sömu niðurstöðu. Engar ótvíræðar vísindalegar sannanir eru fyrir víðtækum samfélagslegum ávinningi.

Kynhlutlaust mál í hollensku

Hollenska hefur að eðlisfari minna áberandi málfræðilegt kyn en til dæmis þýska eða franska. Mörg starfsheiti hafa sögulega verið kynhlutlaus eða orðið það án hugmyndafræðilegs þrýstings. Sérstakar tillögur — „hen“ sem eintala, „diens“ sem eignarfornafn fyrir kynsegin fólk og að skipta „frú/herra“ út fyrir „kæri viðtakandi“ — hafa takmarkaða útbreiðslu, einkum meðal ungs, háskólamenntaðs og aðgerðasinnaðs fólks. Hollenska málráðið og samtökin Genootschap Onze Taal hafa skýrt tekið ekki afstöðu með skyldunotkun; málráðið bendir á að slík form séu enn sem komið er á jaðri málsins.

Í læknisfræðilegu og opinberu samhengi sætir það vaxandi gagnrýni að kynbundnum hugtökum („kona“, „móðir“, „brjóstagjöf“) sé skipt út fyrir svokallaðar inngildandi útgáfur („barnshafandi einstaklingur“, „fæðandi foreldri“, „brjóstgjöf“). Breskir, bandarískir og hollenskir læknar hafa varað við því að slíkt málfar geti valdið ruglingi og jafnvel óöruggum aðstæðum, einkum hjá sjúklingum sem eru illa læsir eða tala annað móðurmál.

Fornöfn og sjálfsmynd

Það að gefa upp fornöfn („pronouns“) í starfsprófílum, tölvupóstundirskriftum og við kynningar hefur á skömmum tíma verið tekið upp í hlutum atvinnulífsins, menntakerfisins og hins opinbera. Stuðningsmenn kynna þetta sem hlutlaust kurteisisform. Gagnrýnendur benda á að framkvæmdin feli óbeint í sér hugmyndafræðilega afstöðu — nefnilega að líffræðilegt kyn og kynvitund séu aðskilin og að tilkynna eigi um „kyn“ allra. Það er ekki hlutlaus staðreynd heldur umdeild skoðun.

Í löndum á borð við Bretland og Kanada hafa komið upp dómsmál um hvort hægt sé að neyða starfsfólk til að nota fornöfn sem það getur ekki samþykkt af samviskuástæðum. Í Hollandi er þetta enn að mestu ókannað svið, en málið tengist klassískum grundvallarréttindum á borð við samviskufrelsi og tjáningarfrelsi.

Gagnrýni á kynhlutlaust mál

Gagnrýnin á langt gengið kynhlutlaust málfar beinist að mörgum atriðum. Í fyrsta lagi eru málfræðileg rök: ný form ganga gegn lífrænni þróun málsins og eru oft lögð á ofan frá af stofnunum — mynstur sem sjaldan hefur reynst virka í málsögunni. Í öðru lagi eru pólitísk rök: með því að skipta „konu“ út fyrir kynhlutlausar lýsingar er konum svipt þeim orðaforða sem þær geta notað til að nefna eigin reynslu og hagsmuni. Sheila Jeffreys, Helen Joyce og Kathleen Stock hafa skrifað ítarlega um þetta.

Í þriðja lagi koma rök um skýrleika og öryggi: í læknisfræði, lögfræði og vísindaritum er nákvæmni hugtaka grundvallaratriði. Þegar gerður er óljós greinarmunur á „sex“ og „gender“ í gagnagrunnum og leiðbeiningum tapast upplýsingar. Í fjórða lagi eru rök um frelsi: fyrirskipað málfar í fyrirtækjum og stofnunum er í grundvallaratriðum frábrugðið náttúrulegri þróun tungumáls og snertir samviskufrelsi.