Dómarinn sem síðasti mælikvarðinn — og leiðbeiningarnar sem skálkaskjól

Í pólitískri umræðu um heilbrigðisþjónustu fyrir trans fólk kemur eitt hugtak sífellt upp aftur: læknisfræðilegt og siðferðilegt. Þingmenn tala um það, stjórnendur heilbrigðisstofnana vísa til þess og nefndir eru nefndar eftir því. En hvað felst nákvæmlega í læknisfræðilega og siðferðilega kjarna málsins — hver verður fyrir skaða, hvernig sá skaði verður til og hver ber ábyrgð á honum — er áfram sláandi óljóst. Umræðan snýst um orðin án þess að snerta innihaldið.

Leiðbeiningarnar sem mælikvarði á vandaða heilbrigðisþjónustu

Í hollenskum læknisrétti gildir einföld regla: heilbrigðisstarfsmaður sýnir aðgát ef hann fylgir gildandi faglegum staðli. Sá staðall ræðst af leiðbeiningum — í þessu tilviki Dutch Protocol, WPATH Standards of Care og leiðbeiningum fagfélaganna. Geðlæknir, innkirtlalæknir eða skurðlæknir sem starfar í samræmi við þessar leiðbeiningar hefur, lagalega séð, gert það sem með sanngirni mátti ætlast til af honum.

Það hljómar hughreystandi. En því er öfugt farið. Því vandinn liggur í leiðbeiningunum sjálfum.Cass-skýrslan (2024) komst að þeirri niðurstöðu að vísindalegur grundvöllur fyrir kynþroskabælandi lyfjumog krosshormónum fyrir ólögráða einstaklinga væri „óvenju veikur“. Svíþjóð, Finnland og Noregur komust að sömu niðurstöðu og endurskoðuðu stefnu sína. Leiðbeiningarnar sem hollenskir heilbrigðisstarfsmenn fylgja eru ekki afrakstur traustra vísindalegra gagna — þær eru afrakstur samstöðu innan faggreinar sem lét sjálfa sig árum saman sæta litlu sem engu ytra eftirliti.

Þversögn réttarsalarins

Setjum svo að eftir fimm ár komi fram röð málaferla. Ungt fólk sem fékk meðferð sem unglingar heldur því fram að heilbrigðisþjónustan hafi verið óábyrg. Að efasemdir þeirra hafi ekki verið teknar alvarlega. Að valkostir hafi ekki verið ræddir. Að óafturkræfar aðgerðir hafi verið framkvæmdar þótt vísindalegur grundvöllur hafi skort.

Dómarinn metur málið. Miðað við hvað? Við þann faglega staðal sem gilti þegar meðferðin fór fram. Og sá staðall var: Dutch Protocol, WPATH og leiðbeiningar fagfélaganna. Heilbrigðisstarfsmaðurinn fylgdi leiðbeiningunum. Dómarinn kemst að þeirri niðurstöðu að hann hafi starfað í samræmi við gildandi staðal. Engin bótaábyrgð.

Leiðbeiningarnar sem gerðu skaðann mögulegan eru um leið frípassi fyrir þann sem olli skaðanum. Hversu skakkt sem það kann að virðast — lagalega gengur það upp.

Hvað þetta þýðir fyrir stjórnmálin

Þingmenn sem tala um „læknisfræðilegt og siðferðilegt“ án þess að nefna þetta kerfi missa af kjarna málsins. Spurningin er ekki hvort heilbrigðisþjónusta fyrir trans fólk sé siðferðileg í óhlutbundnum skilningi. Spurningin er hvort leiðbeiningarnar sem heilbrigðisstarfsmenn vísa til standist gagnrýna skoðun — og hvort stjórnmálamenn séu tilbúnir að segja það upphátt, jafnvel þótt það feli í sér að núverandi staðall sé ófullnægjandi.

Svo lengi sem leiðbeiningunum er ekki mótmælt er heilbrigðisstarfsmaðurinn ekki dreginn í efa. Og svo lengi sem heilbrigðisstarfsmaðurinn er ekki dreginn í efa stendur sjúklingurinn sem varð fyrir skaða utan kerfisins — lagalega, fjárhagslega og samfélagslega.

Hneykslið sem fær ekkert nafn

Hneykslið felst ekki í því að heilbrigðisstarfsmenn hafi brotið reglurnar. Hneykslið er að reglurnar sjálfar voru ófullnægjandi, að það hafi legið fyrir árum saman í alþjóðlegum úttektum og að stjórnmálamenn viti þetta en þori ekki að takast á við leiðbeiningarnar vegna þess að það myndi þýða að heilbrigðisþjónusta hafi árum saman verið veitt á ófullnægjandi grunni.

Þetta er ekki læknisfræðilegt og siðferðilegt álitaefni í óhlutbundnum skilningi. Þetta er áþreifanlegt lagalegt og pólitískt vandamál með raunverulegum fórnarlömbum. Að lokum kemur dómarinn að málinu. Spurningin er hvort stjórnmálamenn geti þá enn sagt að þeir hafi ekki séð þetta fyrir.