Ályktanir SÞ um kyn

Sameinuðu þjóðirnar hafa í gegnum Mannréttindaráðið og allsherjarþingið samþykkt nokkrar ályktanir sem varða ofbeldi og mismunun á grundvelli kynhneigðar og kynvitundar (SOGI). Þessar ályktanir eru ekki lagalega bindandi og — ólíkt því sem stundum er gefið í skyn í hollenskum stefnuskjölum — ríkir engin alþjóðleg sátt um hugtakið „kyn“ eða viðurkenningu á „kynvitund“ sem vernduðum grundvelli. Umræða SÞ um kyn er pólitískt umdeild og atkvæðagreiðslur í Genf og New York endurspegla það.

Kerfi SÞ í stuttu máli

Þær stofnanir sem máli skipta eru:

• Mannréttindaráðið (Human Rights Council, HRC): milliríkjastofnun sem samþykkir ályktanir og lætur vinna skýrslur.
• Skrifstofa mannréttindafulltrúa SÞ (OHCHR): skrifstofa sem annast rannsóknir og skýrslugerð.
• Allsherjarþingið: allsherjarþingið sem samþykkir víðtækar yfirlýsingar.
• Sáttmálanefndir: eftirlitsstofnanir með sáttmálum á borð við ICCPR og CEDAW.

Mikilvægar ályktanir Mannréttindaráðsins

Ályktun 17/19 frá 2011 var fyrsta ályktun SÞ sem vakti sérstaklega athygli á mannréttindabrotum á grundvelli kynhneigðar og kynvitundar. Ályktunin var samþykkt með 23 atkvæðum gegn 19, en þrjú ríki sátu hjá — sannarlega ekki yfirgnæfandi meirihluti. Síðari ályktanir (27/32 árið 2014 og 32/2 árið 2016) komu á fót embætti óháðs sérfræðings um SOGI og framlengdu umboð þess. Í hvert sinn voru þær samþykktar með naumum meirihluta og verulegri andstöðu frá afrískum, asískum og íslömskum aðildarríkjum. Umboð óháða sérfræðingsins um SOGI er ekki ákvæði í sáttmála og má í grundvallaratriðum einnig afturkalla það.

Frekari upplýsingar má finna á vef OHCHR.

Deilurnar um „kyn“ í skjölum SÞ

Orðið „kyn“ er pólitískt hlaðið í orðfæri SÞ. Við samningaviðræður um yfirlýsingar ráðstefna er ár hvert tekist hart á um merkingu þess. Tvær afstöður takast á:

• Túlkun þar sem „kyn“ vísar einungis til félagslegrar víddar karla og kvenna — í reynd samheiti við „líffræðilegt kyn“ í félagsfræðilegu samhengi. Þessi túlkun er jafnvel sérstaklega fest í Rómarsamþykktinni, sem samþykkt var á diplómatískri ráðstefnu SÞ í Róm 17. júlí 1998: „hugtakið ‚kyn‘ vísar til kynjanna tveggja, karla og kvenna, í samhengi samfélagsins.“
• Víðtækari túlkun þar sem „kyn“ nær einnig yfir „kynvitund“ óháð líffræðilegu kyni. Vesturveldi, frjáls félagasamtök og óháði sérfræðingurinn um SOGI halda þessari afstöðu fram, en verulegur hluti aðildarríkja SÞ hefur ekki samþykkt hana.

Rússneska sambandið, nokkur afrísk og asísk ríki og Páfagarður tala ítrekað fyrir því að hin þrönga skilgreining verði staðfest að nýju. Í samhengi CEDAW ríkir einnig togstreita: sáttmálinn verndar „konur“, sem ýmis ríki túlka þannig að eingöngu sé átt við líffræðilegt kyn, en CEDAW-nefndin beitir víðtækari túlkun í almennum tilmælum sínum.

Kvenréttindi og hugtakið „kyn“

Mikilvægt gagnrýnisatriði, sem lítið hefur verið fjallað um í hollenskri umræðu, kemur úr röðum femínista. Þegar „kyn“ fór smám saman að ná yfir „kynvitund“ í samhengi SÞ urðu gögn og réttindi sem áður beindust að „konum“ (í merkingunni líffræðilegt kyn) hugtakalega óskýrari. Fjöldi femínískra fræðimanna og samtaka (DBT, Women's Declaration International, og margir skýrslugjafar í samhengi CEDAW) benda á að nákvæmt hugtakakerfi sé nauðsynlegt til að hægt sé að takast áfram á við til dæmis umskurð kvenna, mæðradauða, ólaunaða umönnunarvinnu og kynferðislegt ofbeldi á samræmdan hátt.

Óháði sérfræðingurinn um SOGI

Óháði sérfræðingurinn um SOGI skilar árlega skýrslum til Mannréttindaráðsins og allsherjarþingsins. Embættið er ekki óumdeilt; í hvert sinn sem umboð þess er framlengt eru lagðar fram tillögur um að leggja embættið niður, ávallt með umtalsverðum fjölda mótatkvæða. Sum ríki líta á efnislegt framlag sérfræðingsins sem tillögur að stefnu fremur en túlkun mannréttinda. Árið 2020 hvatti sérfræðingurinn öll ríki til að banna bælingarmeðferð; sjá bann við bælingarmeðferð. Á conversiewet.nl, í greininni um kynvitund í lögum um bælingarmeðferð kemur fram hvers vegna umdeilt er að útvíkka slíkt bann til kynvitundar.

Sáttmálanefndir

Sáttmálanefndir á borð við mannréttindanefndina (ICCPR) og CEDAW-nefndina gefa ríkjum tilmæli. Þessar „lokaathuganir“ eru ekki bindandi, en þeim er lýst sem viðurkenndri túlkun. Hið sama á við um Yogyakarta-meginreglurnar, sem hafa ekki stöðu sáttmála. Víðara samhengi er að finna undir alþjóðlegum réttindum. Nokkur ríki, þar á meðal Bandaríkin og Bretland, hafa lýst yfir skýrum andmælum við túlkunum sem víkka upphaflegan texta sáttmálanna.

Holland og SÞ

Holland greiddi atkvæði með ályktunum um SOGI og leggur fjárframlag til umboðs óháða sérfræðingsins um SOGI. Jafnframt fær Holland sjálft tilmæli frá sáttmálanefndum, til dæmis um stöðu kvenna á vinnumarkaði og ofbeldi gegn konum — svið þar sem blöndun hugtakanna „líffræðilegt kyn“ og „kyn“ í opinberri tölfræði er orðin aðferðafræðileg áskorun.