Genderbegrippen

Hoe deze begrippenlijst is ingedeeld

De termen staan in vier groepen. De eerste groep bevat labels voor mensen die zichzelf niet of niet alleen als man of vrouw omschrijven, zoals demiboy, genderflux en neutrois. De tweede groep bestaat uit afkortingen die een transitierichting of het geslacht bij geboorte aanduiden: AFAB, AMAB, FTM en MTF. De derde groep bevat termen uit specifieke culturen, en de vierde brede woorden als genderdivers en genderneutraal. De bekendste identiteitslabels, waaronder transgender, non-binair en cisgender, hebben een eigen overzicht onder identiteiten.

Waar de woorden vandaan komen

De termen in deze lijst hebben heel verschillende wortels. Een deel komt uit de geneeskunde. Het handboek voor psychiatrische diagnoses DSM-5 verving in 2013 de diagnose 'genderidentiteitsstoornis' door genderdysforie, en de internationale ziekteclassificatie ICD-11 spreekt sinds 2022 van 'genderincongruentie', die niet langer onder de psychische stoornissen valt. Een ander deel komt uit de academische wereld en het activisme: het woord cisgender dateert uit de jaren negentig en raakte in de jaren tien van deze eeuw breder in gebruik. Een derde deel is online ontstaan. Labels als xenogender en genderfae zijn bedacht op sociale media en fora en zijn nooit klinisch of wetenschappelijk afgebakend.

Dat verschil in herkomst is belangrijk. Een diagnose is vastgelegd in een handboek en heeft criteria; een zelfgekozen label betekent wat de gebruiker ermee bedoelt, en twee mensen met hetzelfde label kunnen er iets anders onder verstaan.

Termen uit andere culturen

Enkele woorden in deze lijst beschrijven sociale rollen die al lang bestaan in een bepaalde samenleving. De hijra vormen in India, Pakistan en Bangladesh een eigen gemeenschap; India erkende in 2014 een derde juridische categorie. De fa'afafine horen bij Samoa, de muxe bij de Zapoteekse cultuur in het zuiden van Mexico en de kathoey bij Thailand. Zulke rollen worden in het westerse debat soms aangehaald als bewijs dat er meer dan twee geslachten zijn. Het gaat echter om sociale posities met eigen regels, verwachtingen en vaak ook beperkingen, die niet samenvallen met westerse begrippen als transgender of non-binair.

Afkortingen voor geboortegeslacht

AFAB en AMAB staan voor 'assigned female at birth' en 'assigned male at birth'. De uitdrukking komt uit de zorg voor kinderen met een intersekse-conditie, bij wie het geslacht bij de geboorte soms niet meteen duidelijk is. In het huidige taalgebruik wordt ze op iedereen toegepast. Critici vinden 'toegewezen' misleidend, omdat het geslacht van een kind bij de geboorte in vrijwel alle gevallen wordt waargenomen en genoteerd, niet gekozen. De oudere afkortingen FTM (female to male) en MTF (male to female) beschrijven de richting van een transitie.

Waarom woordkeus ertoe doet

Woorden sturen het gesprek. Wie 'geslacht toegewezen bij geboorte' zegt, kiest een ander uitgangspunt dan wie 'geboortegeslacht' of 'biologisch geslacht' zegt. Wie 'genderbevestigende zorg' zegt, drukt een oordeel over die zorg uit dat in 'medische transitie' ontbreekt. Wie de herkomst en de lading van een term kent, kan beter volgen wat er in een artikel, een beleidsstuk of een gesprek werkelijk wordt beweerd. Een inleiding op de achterliggende ideeën staat bij de basisinformatie.