Basisinformatie

Q: Wat betekent het woord gender?

Gender is het Engelse woord voor geslacht en was oorspronkelijk een term uit de grammatica. Sinds de jaren vijftig wordt het gebruikt voor de sociale kant van man of vrouw zijn: rollen, expressie en de identiteit die iemand zelf opgeeft. Wat het precies betekent, hangt af van wie het woord gebruikt: voor de één zijn het maatschappelijke verwachtingen, voor de ander een innerlijk gevoel.

Q: Wie bedacht het begrip gender?

De psycholoog John Money gebruikte in 1955 de term gender role voor het gedrag waarmee iemand zich als man of vrouw laat kennen. De psychiater Robert Stoller voegde daar in de jaren zestig gender identity aan toe: het innerlijke besef man of vrouw te zijn. Feministische denkers gebruikten het onderscheid vanaf de jaren zeventig om te laten zien dat veel verschillen tussen mannen en vrouwen zijn aangeleerd.

Q: Wat is genderneutrale taal?

Genderneutrale taal is taalgebruik dat niet naar man of vrouw verwijst. In het Nederlands gaat het vooral om voornaamwoorden als hen en die en om neutrale aanspreekvormen, die vaker worden gebruikt dan vroeger. Over dat gebruik wordt verschillend gedacht. Het artikel over genderneutrale taal op deze site gaat er verder op in.

Q: Is intersekse een genderidentiteit?

Nee. Intersekse, in de geneeskunde ook wel DSD genoemd, is een medische aanduiding voor een reeks aandoeningen waarbij de lichamelijke geslachtsontwikkeling anders verloopt dan gebruikelijk. Het zegt niets over hoe iemand zichzelf benoemt. Hoe vaak het voorkomt, hangt af van de definitie: de schattingen lopen van ongeveer 0,02 procent bij een strikte afbakening tot 1,7 procent wanneer ook milde hormonale variaties worden meegeteld.

Wat is gender? Begrippen, definities en de verhouding tot biologisch geslacht. Begin hier om de kernconcepten te leren kennen.

Gender is een breed begrip dat in publieke discussies, beleid en zorg een centrale rol heeft gekregen. Wie het debat wil volgen, doet er goed aan eerst de basisbegrippen te kennen en het onderscheid te maken tussen biologisch geslacht (een aantoonbare biologische werkelijkheid: twee gameetsystemen, stabiel en binair) en gender (een theoretisch concept dat verwijst naar sociale rollen, expressie en zelf-gerapporteerde identiteit).

De pagina's hieronder behandelen de fundamenten: wat gender betekent, hoe het zich verhoudt tot biologisch geslacht, wat met "genderidentiteit" en "genderexpressie" wordt bedoeld, hoe gendernormen ontstaan en variëren, en hoe gender historisch en cross-cultureel is begrepen. Daarbij hoort ook aandacht voor genderneutrale taal, voornaamwoorden en het onderscheid tussen genderidentiteit en seksuele oriëntatie — twee zaken die in het publieke debat vaak door elkaar lopen.

Voor alle gangbare gendertermen — identiteitslabels, transitietermen, culturele en internationale termen — zie de begrippenpagina. Daar staat per term een eigen uitleg met herkomst, betekenis en kritische context.

Deze sectie houdt rekening met de huidige stand van onderzoek, inclusief kritische perspectieven. De claim dat ieder mens een innerlijke "genderidentiteit" heeft die los staat van het lichaam is theoretisch, niet empirisch bewezen — en wordt door verschillende wetenschappers en feministen gemotiveerd weersproken. Wie de basis kent, kan beter beoordelen welke uitspraken in het debat houdbaar zijn en welke berusten op aannames die nog ter discussie staan.

Geslacht en gender: twee woorden, twee betekenissen

In het Nederlands betekende 'geslacht' lange tijd zowel het lichamelijke onderscheid tussen man en vrouw als alles wat daar sociaal bij hoort. Het Engelse woord gender, oorspronkelijk een term uit de grammatica, kreeg in de jaren vijftig een nieuwe betekenis. De psycholoog John Money sprak in 1955 van 'gender role' voor het gedrag waarmee iemand zich als man of vrouw laat kennen. De psychiater Robert Stoller voegde daar in de jaren zestig het begrip 'gender identity' aan toe: het innerlijke besef man of vrouw te zijn. Feministische denkers gebruikten het onderscheid vanaf de jaren zeventig om te laten zien dat veel verschillen tussen mannen en vrouwen aangeleerd zijn en niet aangeboren. Die ontwikkeling staat beschreven in Geschiedenis van gender.

Biologisch geslacht verwijst naar de lichamelijke kant: chromosomen, geslachtsklieren, hormonen en de rol in de voortplanting. Wat gender precies is, hangt af van wie het woord gebruikt: voor de één zijn het de maatschappelijke verwachtingen, voor de ander een innerlijk gevoel. Die dubbelzinnigheid is de bron van veel verwarring. Lees daarover Wat is gender? en Gender en biologisch geslacht.

Identiteit, expressie en oriëntatie

Drie begrippen worden vaak door elkaar gebruikt. Genderidentiteit is hoe iemand zichzelf benoemt. Genderexpressie is hoe iemand zich presenteert, in kleding, kapsel, stem en gedrag. Seksuele oriëntatie gaat over tot wie iemand zich aangetrokken voelt. Een jongen die graag met poppen speelt of een meisje dat zich stoer kleedt, wijkt af van een verwachting, niet van zijn of haar geslacht. Het uit elkaar houden van die drie is belangrijk, juist bij kinderen: onderzoek naar kinderen met genderdysforie laat zien dat een deel van hen later homoseksueel of lesbisch blijkt te zijn. Meer hierover in Genderidentiteit en genderexpressie en Gender en seksualiteit.

Normen, culturen en taal

Wat als mannelijk of vrouwelijk geldt, verschilt per tijd en plaats. Beroepen die ooit mannenwerk waren, worden nu ook door vrouwen gedaan en andersom, en kleding die in de ene eeuw voor mannen was, hoorde in een andere bij vrouwen. Zulke gendernormen veranderen dus, terwijl het lichamelijke onderscheid hetzelfde blijft. Sommige samenlevingen kennen een aparte sociale rol voor mensen die van de norm afwijken, zoals de hijra in Zuid-Azië of de fa'afafine op Samoa; Gender in andere culturen gaat daarop in.

Ook de taal verandert mee. Voornaamwoorden als 'hen' en 'die' en neutrale aanspreekvormen worden in het Nederlands vaker gebruikt, en over dat gebruik wordt verschillend gedacht. Zie Genderneutrale taal.

Intersekse is iets anders

Bij intersekse, in de geneeskunde ook wel DSD genoemd, verloopt de lichamelijke geslachtsontwikkeling anders dan gebruikelijk. Het is een medische aanduiding voor een reeks uiteenlopende aandoeningen en geen genderidentiteit. Hoe vaak het voorkomt, hangt af van de definitie: de schattingen lopen uiteen van ongeveer 0,02 procent bij een strikte afbakening tot 1,7 procent wanneer ook milde hormonale variaties worden meegeteld. Wat dat wel en niet zegt over de tweedeling man en vrouw, leest u in Intersekse: het derde geslacht?.

Verder lezen

Wie de basis kent, kan door naar de begrippenlijst voor losse termen, naar identiteiten voor de labels waarmee mensen zichzelf omschrijven, en naar medisch voor wat er in de zorg gebeurt.